Deprem Bölgesinde Çocuk Yaşta Evlilik Riski Araştırıldı: “Her İlin Hikâyesi Farklı”

EGEMEN GAZETESİ – 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından bölgede sessizce derinleşen bir toplumsal sorunu mercek altına alan araştırma, çocuk yaşta, erken ve zorla evliliklerin (ÇYEZE) sarsıcı etkilerini gün yüzüne çıkardı. Araştırmanın sonuçları, Adana Büyükşehir Belediyesi Meclis Salonu'nda düzenlenen geniş katılımlı bir kapanış toplantısıyla kamuoyuna paylaşıldı.

Kadına Özgürlük ve Eşitlik Derneği (KÖVED) ile Londra merkezli uluslararası araştırma kuruluşu Genderscope’un ortaklığında yürütülen çalışma, sivil toplumun ve akademik dünyanın çocuk hakları için bir araya geldiği kritik bir buluşmaya dönüştü. Yaklaşık 100 kişinin katıldığı toplantıda Kadın ve Çocuk Hakları Derneği, Türk Üniversiteli Kadınlar Derneği, Yüreğir Belediyesi Kadın ve Aile Müdürlüğü, Adana yerel eşitlik izleme bileşenleri, Meryem Kadın Kooperatifi, İŞKAD, Mimoza Kadın Derneği, Çocuk İşçiliğini İzleme ve Önleme Derneği, Adana Büyükşehir Belediyesi Kadın ve Aile Müdürlüğü, Samandağ Kadın Yaşam Merkezi, Gökyüzü Şutlayıcıları, CHP Kent Konseyi, Kalkınma Atölyesi Kooperatifi, Konuşmamız Gerek Derneği ve Adil Yargılanma Hakkına Erişim Derneği gibi kuruluşlar çözüm için ortak bir duruş sergiledi. Ocak 2025’te start alan ve on beş ay boyunca titizlikle sürdürülen araştırmanın genel koordinasyonunu Sinem Hun üstlenirken, TED Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kezban Çelik de toplumsal cinsiyet eşitliği alanındaki uzmanlığıyla projeye yön verdi. Adana, Hatay, Gaziantep, Adıyaman, Malatya ve Mersin’i kapsayan altı ilde yürütülen saha çalışmalarında, 18-25 yaş arası genç kadınlar ve 16-18 yaş arası evli kız çocuklarından oluşan 914 kişiyle yüz yüze görüşüldü. Bu sayısal veriler, bölgedeki öğretmenler, doktorlar, avukatlar ve din görevlileriyle yapılan 60’tan fazla derinlemesine görüşme ve odak grup çalışmalarıyla desteklenerek insan hikâyeleriyle ete kemiğe büründürüldü. Araştırmanın sonuçları, aynı afetten etkilenmiş olsalar da illerin çocuk evlilikleri konusundaki dinamiklerinin birbirinden ne kadar farklı olduğunu açıkça ortaya koydu. Örneğin, depremin yıkıcı etkisinin en ağır hissedildiği yerlerden biri olan Adıyaman’da katılımcıların yüzde 94’ü, afetin erken evlilikleri doğrudan artırdığını ifade etti. Bu ilde baba ve erkek akrabaların karar alma süreçlerindeki yüzde 99’luk hâkimiyeti dikkat çekerken, gelir kaybının evlilik kararlarındaki payı yüzde 49 olarak saptandı. Hatay’da ise erken evliliklerin bir "hayatta kalma stratejisi" olarak görüldüğü, Gaziantep’te ise ailelerin güvenlik kaygısıyla kız çocuklarını evlendirdiği görüldü. 2023 yılında 960 kayıtlı çocuk evliliğiyle Türkiye birincisi olan Gaziantep’teki bu tablo, durumun vahametini bir kez daha kanıtladı. Konteyner kentlerde yaşamın sürdüğü Malatya’da kız çocukları, kalabalık ve kısıtlayıcı ortamlardan bir "çıkış yolu" olarak evliliği görürken; Mersin’de yoğun göçün yarattığı sosyal izolasyon aileleri daha geleneksel normlara itmiş durumda. Adana’da ise depremin etkisi yüzde 23 ile diğer illere göre daha sınırlı görünse de çocuk yaşta evliliklerin burada yapısal ve kronik bir sorun olduğu belirlendi. Adana’daki katılımcıların yüzde 73’ü "kendi isteğimle evlendim" dese de uzmanlar bu seçimin aslında kısıtlı alternatifler arasında bir zorunluluk olarak yapıldığına dikkat çekti. Toplantıda sunum yapan KÖVED araştırma ekibi, "Deprem çocuk yaşta evliliği icat etmedi; var olanı yoğunlaştırdı, hızlandırdı ve daha görünmez kıldı" diyerek tek tip müdahale politikalarının bu karmaşık yapıya çözüm sunamayacağının altını çizdi. 2015 yılında Adana’da kurulan ve kurulduğu günden bu yana kadına yönelik şiddetle mücadele ile çocuk haklarını savunan KÖVED, bu projenin bir son değil, yeni bir müdahale sürecinin başlangıcı olduğunu vurguladı. Çözüm önerileri arasında kız çocuklarının eğitimde tutulması, ekonomik destek programları ve özellikle geçici barınma alanlarında güvenli alanların oluşturulması öncelikli sıralarda yer aldı. Sivil Toplum için Destek Vakfı (STDV) ve Türkiye Mozaik Foundation tarafından desteklenen bu anlamlı çalışma, bölgedeki en kırılgan gruplardan biri olan kız çocuklarının haklarını korumak adına atılmış dev bir adım olarak tarihe geçti.